Dit schematische overzicht is ontleend aan het voorwoord van Van Zyl Smit en Appleton (1)
Een ‘levenslange’ gevangenisstraf is niet altijd de levenslange gevangenisstraf zoals deze in Nederland wordt ingevuld. Onder omstandigheden kan een ‘tijdelijke’ gevangenisstraf ook een levenslange gevangenisstraf betekenen, bijvoorbeeld als die straf 6 keer 20 jaar duurt. De veroordeelde overleeft de straf dan niet en duurt dus zijn of haar leven lang. Een voorbeeld hiervan is de zaak Singh (2). Jaitsen Singh kreeg in 1986 in de Verenigde Staten een straf opgelegd van 56 jaar tot levenslang. Singh is op dit moment 80 jaar en kampt met gezondheidsproblemen, wat de kans groot maakt dat hij in detentie zal overlijden. Het gerechtshof in Den Haag heeft in augustus 2025 bepaald dat Nederland een verzoek tot overplaatsing naar Nederland moet indienen bij de VS (3). Een ander voorbeeld is een zaak die zich heeft afgespeeld in Hongkong. De heer Jimmy Lai is daar op 9 februari 2026 veroordeeld tot twintig jaar gevangenisstraf (4). Op het moment van de uitspraak is Lai 78 jaar en kampt hij met gezondheidsproblemen. De rechters leggen geen levenslange gevangenisstraf op, maar gelet op de leeftijd van Lai, is het aannemelijk dat deze straf een levenslange gevangenisstraf zal zijn. Andersom kan een ‘levenslange’ gevangenisstraf in de praktijk ook tijdelijk zijn, bijvoorbeeld wanneer door gratieverlening een einde komt aan de tenuitvoerlegging van de straf.
Schetsmatig zou men twee basisvormen van een zogenaamde levenslange gevangenisstraf kunnen onderscheiden: de formele en informele levenslange gevangenisstraf.
De formele levenslange straf houdt in dat in de regelgeving expliciet staat aangegeven dat het de bedoeling is om de veroordeelde zolang hij leeft in de gevangenis te houden, bijvoorbeeld als een vorm van vergelding.
Van deze formele vorm bestaan twee varianten, de levenslange straf met de mogelijkheid van voorwaardelijke invrijheidstelling en die zonder (in US-terminologie life imprisonment with parole (LWP) en life imprisonment without parole of LWOP, uitgesproken als ‘Elwop’).
Het verschil tussen deze twee formele vormen van de levenslange gevangenisstraf is gelegen in het recht op heroverweging van vrijlating nadat een deel van de straf is uitgezeten. Bij LWOP komt een gedetineerde niet standaard in aanmerking voor vrijlating; gratie is eventueel wel mogelijk. Deze tweede variant zou je de absolute vorm van levenslang kunnen noemen.
De informele levenslange gevangenisstraf heet niet ‘levenslange gevangenisstraf’, maar de detentie kan er uiteindelijk toe leiden dat de veroordeelde in de gevangenis overlijdt. Ook deze vorm heeft twee smaken: feitelijk levenslang en onbepaalde detentie na veroordeling.
Een de facto levenslange gevangenisstraf houdt in dat de termijn van de vrijheidsstraf zo lang is dat de gevangene waarschijnlijk zal overlijden in de gevangenis. Het gaat om de lengte van de straf en niet om het vermogen van een persoon om een straf wel of niet uit te kunnen zitten. Factoren als gezondheid of leeftijd worden niet meegenomen, zoals in het voorbeeld in de aanhef van dit stukje. De andere variant betreft straffen of maatregelen die na een veroordeling voorzien in de onbepaalde opsluiting van een veroordeelde. Er wordt niet specifiek vermeld dat het gaat om een levenslange gevangenisstraf. In Nederland kun je dan denken aan de TBS.
Schematisch ziet het er als volgt uit (5):
1. D. van Zyl Smit & C. Appleton, Life Imprisonment: a global human rights analysis, Harvard University Press 2019.
2. Op 13 maart 2026 is de heer Singh overgebracht naar Nederland en overgeplaatst naar de P.I. Haaglanden.
3. I.M. de Kruiff, ‘Nederlandse staat moet Singh terughalen uit VS’, 5 september 2025.
4. ‘Mediamagnaat Jimmy Lai krijgt twinitg jaar cel in Honkong’, NOS.nl, 9 februari 2026.
5.D. van Zyl Smit & C. Appleton, Life Imprisonment: a global human rights analysis, Harvard University Press 2019, p. xii.